در فرهنگ ایرانی-اسلامی، آب همواره فراتر از یک عنصر فیزیکی و مادی بوده است؛ نمادی از پاکی، حیات و احترام. از جوهرهٔ آفرینش در اساطیر باستانی تا «آب زمزم» در باورهای اسلامی و وضو در ادیان الهی، آب جایگاهی مقدس دارد. در فقه شیعه، صرفهجویی در آب حتی در وضو توصیه شده و روایاتی از ائمهٔ اطهار وجود دارد که به هدررفت آب را گناه میدانند؛ از جمله حدیثی از امام صادق (ع) مبنی بر اینکه «آب را در وضو تلف نکن، هرچند در کنار رود فرات باشی». این نگاه متعالی به آب، نه تنها یک پیشنهاد اخلاقی، بلکه راهنمایی سبکزیستی است که امروزه در شرایط بحران آب کشور، بیش از هر زمان دیگری نیازمند بازگشت به ریشههای فرهنگی خود است.
خشکسالیهای مکرر، کاهش سطح آب سدها، خشکشدن دریاچهها و بحران آب در بسیاری از شهرهای کشور نشان از بحرانی ساختاری و پایدار دارد که صرفاً با راهکارهای اجرایی و مهندسی قابل حل نیست. در این زمینه، نهادهای اجرایی هرچند مسئولیتهای قابل توجهی دارند، اما بدون حضور فاعل نهادهای فرهنگی، هیچیک از سیاستها نمیتواند به بلوغ اجتماعی دست یابد. مدارس، حوزههای علمیه، رسانه ملی، مراکز هنری و حتی شبکههای اجتماعی باید در کنار وزارت نیرو و سازمانهای آب منطقهای، نقشی فعال و هدفمند ایفا کنند. تبدیل «صرفهجویی در مصرف آب» از یک الزام قانونی به یک ارزش فرهنگی، تنها از این طریق ممکن است.
بستههای فرهنگیِ هدفمند میتوانند این شکاف را پُر کنند. از طراحی کمپینهای هنری در مدارس و مساجد تا تولید محتوای رسانهای با استفاده از روایات تاریخی و دینی، از فیلمهای کوتاه الهامگرفته از زندگی قدما تا بازسازی آیینهای محلیِ مرتبط با حفاظت از آب، همه میتوانند در ساختن هویت جمعیِ «صرفهجوییمدار» موثر باشند. در گذشته، سیستمهایی مانند قناتها نه تنها اثری مهندسی، بلکه پیوندی فرهنگی بین جامعه و طبیعت بودند. امروز، فناوری جای آنها را گرفته، اما همان احترام فرهنگی باید جای خود را در ذهن عمومی بازگرداند..
در این میان، رسانهها و هنرمندان نیز مسئولیتی خطیر دارند. سریالها، مستندها، آهنگها و حتی بازیهای رایانهای میتوانند با روایتگری جذاب، مفهومی مانند «آبهمرسانی» را در میان نوجوانان و جوانان ریشهدار کنند. این امر تنها زمانی محقق میشود که بحران آب نه به عنوان یک مسئلهٔ فنی یا سیاسی، بلکه به عنوان یک بحران هویتی و فرهنگی دیده شود. نهادهای فرهنگی باید با اتکا به ریشههای اصیل ایرانی-اسلامی، الگوهایی مقاومتگونه در برابر مصرفگرایی بسازند و جامعه را به سوی سبک زندگی مقاومتی در حوزهٔ مصرف آب سوق دهند.
