در دنیای پیچیده و پُر چالش سیاستهای بینالمللی، جایی که اغلب روابط دیپلماتیک از راههای رسمی و غالباً خشک دنبال میشود، هنر همواره بهعنوان یک زبان جهانی توانسته است گفتمانهای جدیدی را در عرصه دیپلماسی باز کند. نمونهی بارز این رویکرد، جشنواره هنری «نقش دوستی» است که اخیراً میان ایران و روسیه برگزار شد. این رویداد فرهنگی به همت نهادهای مختلف از جمله رایزنی فرهنگی ایران در روسیه، آکادمی هنر سنپترزبورگ، وزارت فرهنگ روسیه و آکادمی آبرنگ مسکو شکل گرفت و بهعنوان یک تجربهی مشترک فرهنگی، زمینهساز گفتوگو و نزدیکتر شدن دو ملت از طریق هنر شد.
جشنواره «نقش دوستی» در واقع بیش از آنکه تنها یک نمایشگاه هنری باشد، به یک ابزار مؤثر در دیپلماسی فرهنگی تبدیل شده است. این نمایشگاه که در مراحل مختلف در مسکو، تهران و برخی دیگر از شهرهای ایران و روسیه برگزار میشود، آثار هنرمندان ایرانی و روسی را در یک فضای مشترک به نمایش گذاشته است؛ آثاری که نگاههای متفاوت و متقابل دو ملت را نسبت به یکدیگر به تصویر میکشند.
در این نمایشگاه، از میان ۶۰۰ اثر هنری که به فراخوان ارسال شده بود، بیش از ۱۰۰ اثر از هنرمندان ایرانی و روسی به انتخاب هیئت داوران برگزیده شد. این آثار بهویژه به ابعاد فرهنگی و تاریخی مشترک ایران و روسیه پرداختهاند. آنچه این نمایشگاه را از دیگر رویدادهای مشابه متمایز میکند، تأکید بر اهمیت شناخت متقابل و ایجاد پلی میان دو فرهنگ با استفاده از زبان هنر است.
رویکردهای فرهنگی و دیپلماسی دولتها
در حاشیه افتتاحیه نمایشگاه در تهران، حسین دیوسالار، معاون توسعه همکاریهای علمی و فرهنگی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، به اهمیت دیپلماسی فرهنگی اشاره کرد و از تلاش برای توسعه روابط دوجانبه با روسیه سخن گفت. او تأکید داشت که این رویداد، در حقیقت ادامهدهندهی روند همکاریهای فرهنگی است که از سال گذشته با برگزاری هفته فرهنگی روسیه در تهران آغاز شده بود. این رویکرد نشاندهندهی تحولی در نحوه تعامل ایران با کشورهای خارجی است؛ رویکردی که در آن هنر، بهعنوان زبان مشترک، میتواند به جایگاه ویژهای در گسترش دیپلماسی فرهنگی دست یابد.
والری مالیشف، رایزن فرهنگی روسیه در ایران، نیز در این مراسم به اهمیت نقش فرهنگ در روابط دو کشور اشاره کرد و گفت: «فرهنگ و هنر همیشه پیونددهنده ملتها بودهاند و این نمایشگاه تنها یک نقطه آغاز است.» این اظهارنظر بر نکتهای تأکید دارد که شاید کمتر به آن پرداخته شده باشد: اینکه دیپلماسی فرهنگی تنها ابزاری برای نشان دادن زیباییهای فرهنگ نیست، بلکه میتواند بهعنوان یک ابزار مؤثر در بازسازی و تحکیم روابط بینالمللی و جلوگیری از سوء تفاهمات فرهنگی نیز عمل کند.
سیاستهای فرهنگی و هنری، بهویژه در روابط ایران و روسیه، در حال حاضر در حال شکلگیری و گسترش هستند. برگزاری چنین نمایشگاههایی نه تنها به تقویت روابط دو کشور در عرصههای مختلف کمک میکند، بلکه نشاندهندهی این است که ایران به دیپلماسی فرهنگی بهعنوان یکی از ارکان اصلی سیاست خارجی خود نگاه میکند.
