در میان انبوه خبرهای ویرانی، مرگ و بحران انسانی از غزه، روایتی دیگر در حال شکلگیری است؛ روایتی که نه با صدای انفجار، که با سکوت صفحات کتاب و همهمه آرام یک کتابخانه کوچک نوشته میشود. «عمر حمد»، نویسنده و کنشگر فرهنگی فلسطینی، در حال تبدیل رویایی به واقعیت است؛ تأسیس نخستین کتابخانه عمومی نوار غزه پس از دو سال جنگ ویرانگر. این اقدام، فراتر از یک پروژه فرهنگی، مانیفست زنده مقاومت یک ملت در برابر پروژه نسلکشی و پاکسازی حافظه تاریخی است.
ویرانی گسترده؛ زمینهای برای احیای فرهنگی
پیش از هر چیز باید عمق فاجعه فرهنگی را درک کرد. بر اساس گزارش اتحادیه ناشران عرب، در جریان تهاجم اخیر رژیم صهیونیستی، بیش از شش میلیون جلد کتاب در نوار غزه نابود شده است؛ کتابهایی که نه تنها در کتابخانهها، بلکه در آرشیوهای شخصی پژوهشگران، مجموعههای نفیس خانوادگی و گنجینههای تاریخی نگهداری میشدند و بسیاری از آنها نسخههای منحصربهفرد بودند.
در چنین فضایی، پروژه عمر حمد از جایی آغاز شد که بسیاری پایان میپنداشتند؛ جمعآوری کتابهای باقیمانده از زیر آوار. او تاکنون بیش از ۲۰۰ جلد کتاب نجات داده است؛ از رمانهای کلاسیک عربی و جهانی گرفته تا آثار تاریخی و فلسفی. هر یک از این کتابها، نه صرفاً یک شیء، که اسیر رهاشده از چنگال فراموشی است.
یک کتابخانه در میانه آتش
ایجاد کتابخانه در شرایط جنگ و محاصره کامل، صرفاً عملی نمادین نیست؛ حرکتی عمیقاً راهبردی است که بر چند رکن استوار است:
- حفظ حافظه جمعی و مقابله با پاکسازی هویتی: رژیم صهیونیستی همواره در پی تحریف تاریخ و حذف روایت فلسطینی بوده است. نابودی سیستماتیک کتابخانهها و آرشیوها ادامه همین پروژه است. هر کتاب نجاتیافته و هر کتابخانه تأسیسشده، قلعهای کوچک در برابر هجوم به هویت است.
2.ایجاد فضای نرم برای تنفس روانی جامعه: در وضعیتی که تمامی زیرساختهای زندگی عادی فروپاشیده، یک فضای امن و ساکت متمرکز بر دانش، پناهگاهی روانی برای کودکان، نوجوانان و بزرگسالان آسیبدیده از ترومای جنگ است. کتابدرمانی یکی از کارکردهای نانوشته این پروژه است.
- تقویت تابآوری و امید به آینده: سرمایهگذاری بر فرهنگ و دانش حتی در سختترین شرایط، پیامی روشن دارد؛«ما برای فردایی پس از جنگ برنامه داریم». این اقدام، امید را به جامعه تزریق میکند و نشان میدهد مردم غزه خود را تنها بازمانده نمیبینند، بلکه سازندگان فعال آینده هستند.
- ارسال پیام به جهانیان: این کتابخانه روایتی متقابل در برابر تصویر یکبعدی غزه بهعنوان سرزمینی محصور در خشونت ارائه میدهد. اینجا غزه متفکر، اهل قلم و مشتاق دانایی به جهانیان معرفی میشود؛ شکلی از دیپلماسی فرهنگی مقاومت.
پروژه عمر حمد؛ الگویی برای بازسازی پایدار
این کتابخانه میتواند هسته اولیه یک شبکه فرهنگی زنده باشد؛ مکانی برای روایتخوانی کودکان، دورههای کوچک نویسندگی، حفظ روایتهای شفاهی پدربزرگها و مادربزرگها، و آرشیو اسناد و عکسهای آسیبدیده خانوادهها.
موفقیت این پروژه نشان میدهد بازسازی باید از فرهنگ آغاز شود؛ زیرا فرهنگ است که روح جمعی یک ملت را میسازد و تابآوری آن را در برابر سختترین بحرانها تضمین میکند. حرکت عمر حمد، هرچند در نگاه اول کوچک به نظر برسد، آغازگر جنبشی بزرگتر برای احیای فرهنگی فلسطین از میان خاکستر است.
در مجموع باید گفت، در نبرد نابرابر غزه، رژیم صهیونیستی از پیشرفتهترین سلاحها برای نابودی فیزیکی استفاده میکند. در مقابل، مردم فلسطین با سلاحهایی از جنس دیگر مقاومت میکنند؛ پایداری، امید و فرهنگ. کتابخانه عمر حمد نماد همین جبهه مقاومت است. اینجا هر کتاب، سنگری در برابر فراموشی و هر خواننده، سربازی در نبردی است که قرار است هویت یک ملت را زنده نگه دارد. در میانه تاریکی جنگ، این کتابخانه شمعی است که روشن میماند تا نشان دهد ملتی که میخواند و مینویسد، هرگز نمیمیرد و هرگز شکست نمیخورد.
