بازار جهانی هوش مصنوعی در هنر تا سال 2033 به حدود 40 میلیارد دلار خواهد رسید و پرسش جدی این است که ایران چگونه میتواند سهمی از این انقلاب نوین بگیرد. تجربه فروش تابلوی «پرتره ادموند بلامی» در حراج کریستیز، نمونهای از تحول بنیادین در هنر بود؛ اثری که هوش مصنوعی خلق کرده و با قیمتی بیش از چهل برابر برآورد اولیه به فروش رسید، نشان داد مرزهای سنتی خلاقیت و ارزش هنر در حال بازتعریف است.
هوش مصنوعی امروز دیگر تنها ابزار کمکی هنرمند نیست؛ این فناوری میتواند خود خالق اثر باشد و یا نقش الهامبخش در فرآیند خلاقیت را ایفا کند. این دگرگونی، مفاهیم بنیادین خلاقیت، مالکیت معنوی و زنجیره ارزش هنر را تحت تأثیر قرار داده و چشماندازی تازه برای اقتصاد هنر ایجاد کرده است. در این میان، نمایش آثار نیز دستخوش تحول شده و پلتفرمهای آنلاین و نمایشگاههای مبتنی بر واقعیت مجازی و افزوده، مرزهای جغرافیایی را برداشته و امکان دسترسی جهانی را فراهم کردهاند.
برای ایران، این فناوری نه تنها فرصت اقتصادی بلکه راهکاری برای مقابله با محدودیتهای ناشی از تحریمها و نوسانات اقتصادی است. پلتفرمهای دیجیتال و فناوریهای نوین مانند توکنهای غیرقابل تعویض (NFT) امکان کسب درآمد ارزی مستقیم را برای هنرمندان فراهم میکنند و زمینهای برای حضور فعال و رقابتی در بازار جهانی هنر دیجیتال ایجاد میکنند. موفقیت هنرمندان ایرانی در عرصه NFT، گواهی بر ظرفیت بالقوه این بازار در شرایط داخلی است.
با این حال، چالشها نیز قابل توجه هستند. فقدان چارچوب حقوقی مناسب برای مالکیت معنوی دیجیتال و عدم عضویت ایران در کنوانسیونهای بینالمللی، بزرگترین مانع رشد این حوزه است. بدون ایجاد سپر قانونی، آثار هنرمندان ایرانی در معرض سوءاستفاده و فقدان حفاظت در بازار جهانی قرار دارند.
سه اقدام راهبردی ضروری است: نخست، بازنگری و ایجاد قوانین مدرن برای مالکیت معنوی دیجیتال و پیگیری عضویت در کنوانسیونهای بینالمللی؛ دوم، توسعه اکوسیستم ترکیبی دیجیتال و فیزیکی هنر با حمایت از واقعیت مجازی، آموزش سواد دیجیتال و توکنیزه کردن آثار؛ و سوم، ایجاد نهاد یا صندوق ملی برای حمایت از فناوری خلاق، پژوهش و توسعه و سرمایهگذاری راهبردی در تلاقی هنر و فناوری.
اقتصاد هنر ایران اکنون در یک دوراهی سرنوشتساز ایستاده است؛ ادامه انفعال، مسیر سنتی را تحکیم میکند، اما مواجهه فعال و راهبردی با هوش مصنوعی، میتواند هنر ایران را به سطحی جهانی برساند و سهم شایستهای از این بازار 40 میلیارد دلاری را به دست آورد.
