در گوشهای از شبهقاره، تاریخ مشترک ایران و هند در سکوت کتابخانههای غبارگرفته در حال محو شدن است. میلیونها برگ سند و نامه به زبان فارسی -که زمانی زبان درباری و علمی این سرزمین بود- امروز به دلیل کمبود نیروی متخصص برای مرمت و خوانش، در معرض «مرگ خاموش» قرار دارند.
این هشدار را مهدی خواجهپیری، مدیر مرکز بینالمللی میکروفیلم نور میدهد. او از انعقاد تفاهمنامهای اضطراری با «موسسه استنادی و پایش علم و فناوری جهان اسلام (ISC)» خبر میدهد که هدف آن، نجاتبخشی به این گنجینه فراموششده است. بر اساس این طرح، ۱۰ میلیون فایل دیجیتال از اسناد فارسی که پیشتر توسط مرکز نور در جنوب آسیا شناسایی و دیجیتال شدهاند، منتقل، نمایهسازی و در دسترس پژوهشگران قرار خواهند گرفت.
گنجی که روابط دیرینه را فریاد میزند
خواجهپیری محتوای این اسناد را «روشنکننده کامل روابط میان ایران و هند» میداند و تأکید میکند که زبان فارسی حدود ۸۰۰ سال زبان رسمی دربار و علم در شبهقاره بوده است. اسناد مورد اشاره، از قرن هشتم هجری تا دورهای که استعمار انگلیس زبان فارسی را کنار زد، گسترده شدهاند.
مکاتبات حکومتی: این آرشیو، به ویژه روابط ایران و هند در دوره صفویه و ارتباط با حکومتهای محلی قدرتمندی چون عادلشاهیان را مستند کردهاست.
اسناد فرهنگی و مذهبی: نامههای علمای دو سرزمین، اسناد مرتبط با خلیج فارس، و حتی وقفنامههای پادشاهان جنوب هند برای حرمهای ائمه در عتبات عالیات و ایران، بخشی از این مجموعه است. خواجهپیری اشاره میکند: «حتی در دوره تسلط انگلیس نیز این ارتباط قطع نشده؛ به طوری که در نماز جمعهها برای سلاطین ایران دعا میکردند.»
چالش بزرگ؛ خاک، زمان و فراموشی
مدیر مرکز میکروفیلم نور، وضعیت کنونی نگهداری از این میراث را «خوب» نمیداند و دو عامل اصلی را برمیشمارد:
۱. فقدان نیروی متخصص مسلط به فارسی: پس از حذف فارسی به عنوان زبان رسمی، تعداد کسانی که توانایی خواندن و مرمت این متون کهن را دارند، به شدت کاهش یافته است.
۲. وسعت هند و حجم عظیم اسناد: او از وجود حدود ۱۰ میلیون نسخه خطی به زبانهای مختلف در کتابخانههای هند خبر میدهد و به عنوان نمونه اشاره میکند که فقط در «آرشیو تلنگانه»، حدود ۳۰ میلیون برگ سند فارسی وجود دارد. این حجم عظیم، نگهداری اصولی را بسیار دشوار کرده است.
راه نجات: دیجیتالسازی، آموزش و همکاری
طرح نجات مبتنی بر سه محور است:
انتقال و نمایهسازی: سازماندهی فایلهای دیجیتال موجود برای دسترسیپذیری.
کادرسازی و تربیت نیرو: استفاده از ظرفیت موسسه ISC برای راهاندازی دورههای آموزشی تخصصی در زمینه مرمت، فهرستنگاری و نسخهشناسی در خود هند.
بهرهگیری از فرصت رسمیت زبان فارسی: با رسمیت شناخته شدن زبان فارسی به عنوان یکی از زبانهای کلاسیک هند، از این ظرفیت قانونی برای حفاظت از اسناد بهره گرفته خواهد شد.
این طرح، نه یک پروژه فرهنگی صرف، که اقدامی فوری برای حفظ حلقههای مفقوده هویت تاریخی و فرهنگی منطقه است. موفقیت آن میتواند روایتی زنده و مبتنی بر سند از عمق روابط ایران و هند را از گذر تاریخ، به نسلهای آینده بازگرداند.
