آیا نسل موسوم به «زد» – متولدین دهههای ۸۰ و ۹۰ شمسی – که در گفتمان رایج رسانهای، اسیر فضای مجازی و گسسته از سنتهای معنوی تصویر میشود، در حال بازتعریف رابطه خود با امر مقدس است؟.
بر اساس دادههای رسمی، حضور نوجوانان و جوانان در اعتکاف ۱۴۰۴ نسبت به سال قبل حدود ۳۰ درصد رشد داشته است. این عدد، جدای از حجم غیررسمی شرکتکنندگان در مناطق روستایی و شهرهای کوچک است که نظام ثبتنامی ندارند. نکته کلیدی اما اینجاست؛ بیش از ۷۰ درصد معتکفان را نوجوانان و جوانان تشکیل میدهند. این رقم، نه تنها نشاندهنده افزایش کمی است، بلکه حاکی از یک تحول کیفی در نگرش نسلی است که عموماً «غرق در دیجیتال» توصیف میشود.
در تهران، نزدیک به نیمی از مساجد، برنامههایی مختص نوجوانان تدارک دیدهاند؛ از مربیان آموزشدیده تا فعالیتهای گروهیِ همسو با زبان نسل جدید. در خراسان جنوبی، ۷۱ درصد معتکفان را دانشآموزان تشکیل میدهند. این ارقام، تصویر یک جنبش خودجوش معنوی را ترسیم میکند که از پایین و بدون تبلیغات گسترده رسانهای در حال شکلگیری است.
تبیین پدیده
۱. نسل زد در فضای مجازی، مدام تحت نظارت و قضاوت است. لایکها و کامنتها، ارزشهای او را شکل میدهند. اعتکاف، به مثابه یک ضدفضا عمل میکند؛ جایی که فرد نه بر اساس ظاهر یا موقعیت اجتماعی، بلکه صرفاً به عنوان «انسان در حضور خدا» تعریف میشود. علی، ۱۴ ساله، به درستی میگوید: «اینجا کسی کاری به کسی ندارد. حس میکنم خدا فقط من را میبیند، بدون فیلتر».
۲. کنار گذاشتن گوشیهای هوشمند برای سه روز، نه یک محرومیت، که یک اقدام آگاهانه رهاییبخش است. زهرا، ۱۶ ساله، اعتراف میکند: «حس کردم صدایی که همیشه در سرم بود، آرام شد». این، همان «نویز» دائمی عصر اطلاعات است که نسل زد به دنبال خلاصی از آن است.
۳. نوجوان امروزی، در میانه تلاطمهای اقتصادی، اجتماعی و زیستجهانی، به دنبال نقطهای ثابت میگردد. اعتکاف، با ساختار منظم نیایش و تأمل، چارچوب معنابخشی ارائه میدهد که در دنیای بیرون، کمیاب است.
۴. نسل زد، در عین برخورداری از ارتباطات گسترده مجازی، از تنهایی عمیق رنج میبرد. اعتکاف، نوعی خلوت جمعی خلق میکند؛ بودن در کنار دیگران بدون فشار برای نمایش. فاطمه، ۱۶ ساله، تأکید میکند: «اینجا درباره ترسهایمان حرف میزنیم، نه درباره ماشین پدر یا تعداد فالوورها».
اعتکاف به مثابه کنش معکوس فرهنگی
حضور نوجوانان در اعتکاف را نباید صرفاً یک «بازگشت به سنت» تفسیر کرد. این پدیده، یک بازآفرینی خلاقانه است. نسل زد، با زبان و دلایل خود، سنتی دیرپا را به شکلی نو احیا میکند. اعتکاف برای آنان، نه فرار از زندگی مدرن، بلکه مکثی انتقادی در برابر شتاب و سطحینگری عصر دیجیتال است.
این نسل به ما میگوید که در دل ابررسانهها و شبکههای اجتماعی، هنوز جایی برای سکوت، تأمل و ارتباط عمیقتر وجود دارد. شاید بتوان این حضور را «رنسانس معنوی نسل زد» نامید.
