کاوشهای باستانشناسی در ۲۶ منطقه کشور با هدف کشف و بررسی میراث ساسانی، اسلامی و پیشتاریخی آغاز شده است. این پروژه گسترده که سرپرستی آن بر عهده پژوهشکده باستانشناسی است، نشاندهنده اهمیت راهبردی حفظ و معرفی هویت تاریخی ایران در سطوح ملی و منطقهای است.
معصومه مصلی، سرپرست پژوهشکده باستانشناسی تاکید می کند که این کاوشها با رویکرد «پرسشمحور» و در محوطههایی از جمله حریره کیش، تپه چغاگلان مهران، دستکنده تفرش، غار اسپهبد خورشید مازندران، غار قمری خرمآباد، غار قلعهکرد اوج قزوین، محوطه ربع رشیدی تبریز، پایگاه ملی اوجان بستانآباد، محوطه سلطانیه زنجان، کمر زرین اصفهان و هگمتانه انجام میشود. علاوه بر این، ۶۶ مجوز گمانهزنی و لایهنگاری در مکانهایی چون قلعه فلکالافلاک و تپههای تاریخی صادر شده و شش مجوز کاوش آموزشی نیز برای دانشگاهها فراهم آمده است.
کاوشها در شهر تاریخی حریره کیش از اهمیت ویژهای برخوردار است. مصلی با اشاره به یافتههای متنوع بهویژه سفالهای با کیفیت بالای این محوطه، آنها را نشانهای از تعامل فرهنگی و تجاری ایران با چین در دورههای گذشته دانست. او افزود که در صورت آغاز کاوشهای زیرآب، سازههای موجود قابلیت تبدیلشدن به یک سایت موزه زیرآبی را دارند و میتوانند گردشگری منطقه را به شکل چشمگیری رونق دهند.
در تپه چغاگلان مهران، آثار شاخص هزارههای پنجم و ششم پیش از میلاد کشف شده است. همچنین غار اسپهبد خورشید مازندران، یکی از محوطههای مهم ساسانی، با یافتههایی همچون کورههای ذوب فلز، ابزارهای آهنی و بقایای معماری همراه بوده و کشف یک چهارطاقی نخستین در منطقه، اهمیت پژوهشی این کاوشها را دوچندان کرده است.
سرپرست پژوهشکده با اشاره به کاوشهای دستکندهای تفرش، غار قلعهکرد اوج، محوطه ربع رشیدی و پایگاه ملی اوجان بستانآباد تاکید کرد که این کاوشها تنها به کشف آثار محدود نمیشوند و حفاظت، مرمت و نگهداری از سازهها و تپهها از اهداف کلیدی پروژه است. در کمر زرین اصفهان نیز طی عملیات عمرانی شهرداری، آثار دوره اسلامی شامل سفال، سکه و بقایای معماری شناسایی شد.
مصلی با اشاره به اهمیت کاوشها در جزیره هندورابی وابسته به قشم گفت: «یافتههای سفالی داخلی و وارداتی نشاندهنده تبادل فرهنگی و تجاری ایران با دیگر تمدنها در گذشته است و حفظ این آثار، نقش بسزایی در معرفی هویت تاریخی کشور دارد.»
کارشناسان با اشاره به اهمیت این پروژه، تاکید میکنند که ایران با چنین کاوشهای گسترده نه تنها در حال بازخوانی تاریخ خود است، بلکه با ایجاد زیرساختهای پژوهشی و گردشگری، زمینه را برای تثبیت هویت ملی و افزایش تعاملات فرهنگی در سطح بینالمللی فراهم میکند. آنها معتقدند حفاظت و مرمت مستمر محوطههای باستانی، نقش کلیدی در جلوگیری از آسیبهای احتمالی و تضمین انتقال میراث تاریخی به نسلهای آینده دارد.
این حرکت گسترده با نگاه فرهنگی و راهبردی، میتواند ایران را در مسیر توسعه فرهنگی، پژوهشی و گردشگری تاریخی به جایگاه بالاتری برساند و پیوند میان گذشته و حال را در سطح ملی و جهانی تقویت کند.
