در سالگرد بیست و دومین سالگرد زلزله ویرانگر پنجم دیماه ۱۳۸۲ در بم، فیلم سینمایی «احمد» به کارگردانی امیرعباس ربیعی، روایتی متفاوت و متمرکز ارائه میدهد. این فیلم که اکران عمومی خود را از سوم دیماه ۱۴۰۴ آغاز کرد، به جای بازگو کردن کلی زندگی یک شهید، بر مقطعی کوتاه اما حیاتی تمرکز دارد؛ ۱۸ ساعت نخست پس از فاجعه بم و اقدامات شهید احمد کاظمی، فرمانده وقت نیروی هوایی سپاه.
کارگردان در مراسم افتتاحیه در بم، هدف ساخت این اثر را روایت بعد کمتر دیدهشدهای از قهرمانان دفاع مقدس تحت عنوان «مدیریت جهادی» عنوان کرده است؛ مدیریتی که در آن، مسئول راحتی مردم را بر راحتی شخصی یا گروهی ترجیح میدهد.
روایتی از عملیات منحصربهفرد در ساعات طلایی
فیلم «احمد» با ورود فرمانده به فرودگاه بم ساعاتی پس از زلزله آغاز میشود. بر اساس منابع تاریخی، شهید کاظمی با عملیاتی منحصربهفرد، خط هوایی امداد و نجات را به سرعت برقرار کرد و با فعالسازی فرودگاه بم، امکان انتقال سریع هزاران مجروح را فراهم آورد. گزارشها نشان میدهد در اوج عملیات، هر ۱۳ دقیقه یک هواپیما یا هلیکوپتر از فرودگاه بم پرواز میکرد. تمرکز فیلم بر این بازه زمانی محدود، به روایت اجازه میدهد از پراکندگی دور بماند و عمق بیشتری پیدا کند.
رویکرد روایی و شخصیتپردازی
«احمد» سومین تجربه سینمایی امیرعباس ربیعی پس از «لباس شخصی» و «ضد» است. در شخصیتپردازی شهید کاظمی، کارگردان از تصویر اغراقآمیز و قدسی پرهیز کرده و فرماندهای انسانی را نشان میدهد که در عین صلابت و قدرت تصمیمگیری، گاه دچار خشم، تردید یا اندوه میشود تا شخصیتی باورپذیر خلق شود.
برای غنای دراماتیک، فیلم از داستانکهای موازی در کنار خط اصلی استفاده میکند. این خردهروایتها که سرنوشت افراد مختلف در بحران را نشان میدهند، اثر را از یک روایت صرفاً مدیریتی فراتر برده و بر ابعاد انسانی فاجعه تأکید میکنند.
دستاوردهای فنی و استقبال
«احمد» از نظر فنی و تولید، یک اثر بزرگ (بیگپروداکشن) ارزیابی میشود که موفقیتهایی در جشنوارهها کسب کرده است. در چهل و دومین جشنواره فیلم فجر، سه سیمرغ بلورین (چهرهپردازی، جلوههای ویژه تصویری و جایزه ویژه وزیر فرهنگ برای زنان) و یک دیپلم افتخار برای ساره رشیدی در بخش بازیگر نقش اول زن دریافت کرد.
پشتیبانی نهادهای رسمی از این اثر مشهود است؛ از رونمایی پوستر فیلم با حضور وزیر امور خارجه در اصفهان گرفته تا افتتاحیه اکران در بم با حضور مسئولان محلی و تیم سازنده.
جنگ روایتها؛ از نیت کارگردان تا نقدهای واردشده
کارگردان فیلم، نمایش «احمد» را فراتر از یک اثر سینمایی و در راستای «جنگ روایتها» میداند و از مردم خواسته است برای زنده ماندن این گفتمان، از اثر حمایت کنند. با این حال، روایت ارائهشده نقدهایی را نیز برانگیخته است. برخی منتقدان معتقدند فیلم در طراحی شخصیتها و اتفاقات به شکل یکجانبهای عمل کرده و با نمایش کاریکاتوری از مدیران دولتی و تخصصگرایی، اثری شعارزده و تحریککننده احساسات آفریده است. از نگاه آنها، چنین رویکردی میتواند حتی به تصویر شهید کاظمی جفا کند.
منتقد دیگری گرچه به نقاط قوت فنی و بازیگری اذعان دارد، اما ضعف فیلمنامه و طراحی ناکافی هیجانات را از نقاط ضعف فیلم برمیشمارد و معتقد است با رواداری بیشتر، اثر میتوانست ماندگارتر شود.
آینده و جایگاه «احمد» در سینمای ایران
با وجود نقدها، «احمد» به عنوان اثری دغدغهمند و با موضوع تاریخی-اجتماعی، در فضای اکران کنونی سینمای ایران که اغلب به سوی کمدی و سرگرمیمحور گرایش دارد، موقعیتی متفاوت یافته است. تجربه تاریخ سینما نشان میدهد چنین آثاری ممکن است در گیشه موفقیت چشمگیری نداشته باشند، اما ظرفیت ماندگار شدن در حافظه سینمایی یک ملت را دارند.
فیلم «احمد» با روایت ۱۸ ساعت طلایی پس از زلزله بم، کوشیده الگویی از «مدیریت جهادی» و مسئولیتپذیری را در بحرانیترین شرایط به تصویر بکشد. این اثر که بر پایه واقعیتی تاریخی بنا شده، نه تنها یاد و خاطره فاجعه بم و فداکاریهای آن را زنده میکند، بلکه پرسشهایی درباره شیوه روایت تاریخ، مرز بین درام و واقعیت، و نقش سینما در جنگ روایتها را پیش روی مخاطب و منتقد قرار میدهد. موفقیت نهایی این فیلم در تحقق اهدافش، علاوه بر کیفیت هنری، به پذیرش و قرائت جامعه از این روایت نیز وابسته خواهد بود.
